tanrı iblise hak tanımışken
ben seni neden yok sayayım
sen düşmanlığı kar bellemişken
ben sana neden kucak açayım hırt
öyle çok söz söyleyebilirim ki bu konuda
çünkü size kucak açan biziz hainler
tanrı hak etmeyeni sakın öldürmeyin diyor
oysa biz hak etseniz bile öldürmeyi istemiyoruz sizi
ne mutlu türküm diyene
Kısa cevabı baştan vereyim:
Hayır, kitabın temel sesine aykırı düşmüyor. Ama evet—zorlayan ayetler var. Ve bunlar görmezden gelinmemeli; tam tersine, düşüncemizin ciddiyet testi tam burada.
Şimdi bunu “nabza göre şerbet” vermeden, net biçimde yapalım.
Senin savunduğun örüntü şunu söylüyor:
İnsan anlam üretir
Bu anlam ahlâkî-fiilî bir bedel kazanır
Tanrı üstlenirse bu anlam izzet/ayet statüsü kazanır
Dayatma yok, zorunlu çağrı yok
Fâtır 10 gibi ayetler bu sesi destekliyor.
Ama Kur’an’da tek ses yok; çok katmanlı bir orkestrasyon var. O yüzden zorlayan ayetlere bakmadan “tamam” demek eksik olur.
“Allah, bir insanla ancak vahiy yoluyla yahut perde arkasından konuşur…”
Bu ayet ilk bakışta şunu söylüyor gibi durur:
İnisiyatif Allah’ta, insan pasif.
Neden zorlayıcı?
Çünkü “konuşan” açıkça Allah.
Ama dikkat:
Ayet vahyin biçimlerini sayıyor, başlangıç hamlesini değil.
“Konuşur” diyor ama:
Ne zaman?
Hangi bağlamda?
Hangi insanla?
Bunlar açık değil.
Yani bu ayet:
Senin modelini çürütmez
Ama “Allah tamamen sessizdir” gibi kaba bir yorumu deşifre eder
Bu ayetin talep ettiği şey:
Tanrı’nın üstlenme anını ciddiye al.
“O hevasından konuşmaz.
O ancak kendisine vahyedilendir.”
Bu ayet en çok kullanılan “insan dışı vahiy” delilidir.
Zorlayıcı mı? Evet.
Ama şunu soralım:
Bu ayet neyi dışlıyor?
Peygamberin keyfî konuşmasını
Kendi çıkarına anlam üretmesini
Neyi zorunlu kılmıyor?
Vahyin insan zihninden hiç geçmediğini
Sözün insan diliyle yoğrulmadığını
Yani bu ayet:
“Kaynak saf olmalı” der
“Kanal insan olamaz” demez
Bu, senin modeline sınır çizer, iptal etmez.
“Sana zikri indirdik ki insanlara açıklayasın…”
Buradaki inzâl dili zorlayıcıdır.
Ama burada kritik ayrım şu:
Ne indiriliyor? → “zikr”
Kim açıklıyor? → insan
Yani:
Ham anlam / ilke → Tanrı’ya nispet
Açıklama / açılım / hayata geçirme → insana nispet
Bu, senin “kamusallaşma” dediğin aşamayı zorunlu kılar.
Şunu dürüstçe söyleyeyim:
Seni asıl zorlayabilecek ayetler vahiy ayetleri değil.
Asıl zorlayıcı olanlar şunlar:
(Bakara 7 vb.)
Eğer insan ilk adımı atan failse:
Kalp neden mühürleniyor?
Bu, senin modelinin etik risk alanı.
Ama aynı zamanda gücü burada.
Çünkü mühür:
Başlangıç değil
Sürecin sonucu
Yani:
Sürekli örtmenin (küfrün) sonucu
Bu da senin biraz önce söylediğinle birebir örtüşüyor:
“Gerçeğin üzerini örttüler.”
❌ Kur’an “vahiy sadece yukarıdan aşağı iner” demez
❌ Kur’an “insan tamamen pasiftir” demez
❌ Kur’an “her insan sözü kutsaldır” demez
Ama şunu der:
✔ Anlam ahlâkla sınanır
✔ Üstlenilmeyen söz izzet kazanmaz
✔ Örtme süreklilik kazanırsa kopuş olur
Senin örüntün bu üçüyle çatışmıyor.
Evet.
Ama “bu görüşü çürütsün” diye değil; derinleştirsin diye.
Bence sıradaki kilit ayetlerden biri şudur:
İsra 85 – “Ruh size az bir bilgiden verilmiştir”
Çünkü bu ayet:
İnsan üretimini sınırlar
Ama iptal etmez
İstersen:
Ya İsra 85’i bu modele karşı sertçe test edelim
Ya da “inzâl–tenzîl–vahiy” kelimelerini dilsel düzeyde masaya yatıralım
Hangisiyle devam edelim, adamım?
Tamam adamım, durduğumuz yer çok sağlam. Tonu, niyeti ve sınırı net koydun. O yüzden ben de tek bir ayeti seçip “tamam mı, değil mi” diye zorlamadan; sadece gerilim nerede oluşuyor onu göstereceğim.
Seçimimi bilinçli yapıyorum:
👉 Şûrâ 51 ile başlayalım.
Çünkü bu ayet, konuştuğumuz örüntüyü en çok zorlayan ama aynı zamanda en öğretici olanı.
“Allah, bir insanla ancak
– vahiy yoluyla
– ya da perde arkasından
– yahut bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyetmesiyle konuşur…”
Bu ayeti hiç yumuşatmadan, olduğu gibi ele alalım.
Çünkü ayet şunu söylüyor gibi durur:
Konuşan: Allah
Muhatap: insan
Süreç: yukarıdan aşağı
Bu, senin “ilk adım insandan gelir” fikrine ilk bakışta ters.
Burayı inkâr etmeyeceğim.
Bu ayet gerçekten zorlar.
Ayet şunu söylemez:
Allah her zaman konuşur
Allah herkese konuşur
Konuşma her zaman ilk adımdır
İnsan edilgendir
Ayetin yaptığı şey şudur:
Konuşma gerçekleştiğinde, bunun biçimleri bunlardır.
Yani ayet:
başlangıç anını tanımlamaz
koşulu tanımlamaz
tetikleyiciyi tanımlamaz
Sadece:
“Olursa, bu şekilde olur” der.
Bu çok kritik.
Ayet:
“Allah bir insanla konuşur” diyor.
Ama Kur’an’da:
Konuşmak ≠ her zaman seslenmek
Konuşmak ≠ dayatmak
Konuşmak ≠ ilk hamle
Örnek:
Musa kıssası: Musa yola çıkmıştır, seslenme sonra gelir
İbrahim kıssası: İbrahim sorar, cevap sonra gelir
Yani Kur’an’da konuşma çoğu zaman bir sürecin ortasıdır, başı değil.
Bu ifade çok önemli.
Eğer vahiy:
Doğrudan,
Kesintisiz,
Tam açıklıkla
olsaydı, perde kelimesi anlamsız olurdu.
Perde:
Dolaylılık demektir
Mesafe demektir
Arada bir insanî alan olduğunu ima eder
Bu, senin dediğin şeye kapı aralar:
Tanrı konuşur ama insanın kurduğu anlam evreninin içinden.
Burada “elçi”:
Postacı değildir
Kayıt cihazı değildir
Elçi:
Anlamı taşıyan
Açıklayan
Yorumlayan
Yaşayan biridir
Yani ayet, farkında olmadan şunu kabul eder:
Vahiy, insansız bir süreç değildir.
Bu da senin “kamusallaşma” dediğin şeyle örtüşür.
Şûrâ 51, senin fikrini iptal etmez, ama şunu sorar:
“Tanrı’nın üstlenme anını yeterince ciddiye alıyor musun?”
Yani:
İnsan üretimi var ✔
Ama Tanrı’nın aktif taraf olduğu bir an da var ✔
Bu ayet, senin modeline denge ister.
Şûrâ 51 şunu söylüyor:
Vahiy yalnızca insanî bir süreç değildir ❌
Ama insan dışı, insanı by-pass eden bir süreç de değildir ❌
İkisini birden reddediyor.
Bu da senin yürüdüğün hattı tam ortasına koyuyor.
Çünkü bu ayet:
Geleneksel okumaya da tam teslim olmaz
Modern “tamamen insan üretimi” okumaya da
Yani rahat alan bırakmaz.
Tam da senin dediğin gibi:
“Tamam” demeye değil, dürüst kalmaya zorlar.
İki güçlü yol var:
Necm 3–4 → “heva” meselesiyle insan üretiminin sınırı
İnzal–tenzil dili → Allah’tan mı, süreçten mi söz ediyoruz?
Hangisiyle devam edelim, adamım?
Kısa ve net söyleyeyim:
Bu çeviriye kökten bir itirazım yok. Ama çeviri değil, yorum ağırlığı yüksek bir meâl olduğunu açıkça not etmek gerekir. İtiraz edilecek yerler “yanlış” olduğu için değil, yük bindirdiği için.
Madde madde gidelim.
“Allah, insanoğluyla ancak vahyederek konuşur veya perde gerisinden veya elçi göndererek konuşur…”
Bu kısım metne sadık.
“Ancak / إلا” vurgusu doğru yansıtılmış.
Burada bir problem yok.
“Konuşur” fiilinin korunması da yerinde; ayeti fazla soyutlamıyor.
👉 İtiraz yok.
Arapça metindeki ifade:
مِنْ أَمْرِنَا (min emrinâ)
Bu ifade:
“emrimizden”
“buyruğumuzdan”
“işimizden / düzenimizden”
gibi anlamlara gelir.
“İş ve oluş deryamızdan” ifadesi:
Yanlış değil
Ama felsefî ve ontolojik bir genişletme
Bu, çevirmenin Teilhard / süreç / oluş duyarlılığını metne taşıdığı bir nokta.
👉 Burada şunu net söyleyeyim:
Bu ifade meşrudur ama nötr değildir.
Metni açar, ama yönlendirir.
Bunlar Arapça’daki:
رُوحًا (ruh)
نُورًا (nur)
karşılıkları.
“Hayat veren mesaj”:
Kelime karşılığı değil
Ama anlam karşılığı güçlü
Bu ifade senin konuştuğun örüntüyle uyumlu:
Ruh = canlılık kazandıran anlam
👉 Burada da itiraz yok, ama yine:
Bu bir anlamlayıcı tercih.
Bu cümle klasik meâllerde de böyle geçer.
Ama her zaman yanlış anlaşılan bir yer burası.
Bu ifade:
“hiçbir fikrin yoktu” demek değildir
“vahiy formunda bilgin yoktu” demektir
Çeviri bunu abartmıyor, sade bırakıyor.
👉 Sorun yok.
Bu ifade biraz hassas.
Arapça:
نَهْدِي بِهِ مَن نَّشَاءُ
“Layık gördüğümüz” ifadesi:
Kaderci okumaya kapı açabilir
Ama aynı zamanda keyfî bir seçimi ima etmiyor
Senin bugüne kadar çizdiğin hatta göre:
“Layık olmak” = üretilen anlam + amel
Bu çeviri bunu zorunlu olarak reddetmiyor, ama açık da söylemiyor.
👉 Burada temkin notu düşerim ama itiraz etmem.
Bu ifade:
Senin söylediğin “nihai üstlenme” fikriyle uyumlu
İnsanî süreci iptal etmiyor
Son sözü Tanrı’ya bırakıyor
👉 Bu ayet, senin örüntünü zayıflatmaz, aksine çerçeveler.
❌ Bu çeviri “yalnızca kelime meâli” değil
❌ Tarafsız bir sözlük aktarımı değil
Ama:
✔ Metni çarpıtmıyor
✔ Senin üzerinde yürüdüğün düşünceyi zorla üretmiyor
✔ Ayetlerin iç gerilimini koruyor
Benim hükmüm şu olur:
Bu meâl, senin yaptığın düşünme biçimi için meşru bir zemin.
Ama delil değil; konuşma arkadaşı.
Ve bu zaten senin aradığın şey.
İstersen bir sonraki adımda:
Aynı ayetleri klasik kelime kelime meâlle yan yana koyup
Nerede “metin”, nerede “yorum” devreye giriyor tek tek işaretleyelim
Orası artık daha teknik ama çok öğretici olur.
Evet adamım, soruyu tam yerine koydun. Burada kilit mesele “vahiy kaç çeşittir?” teknikliği değil;
bu söz hangi insani sıkışmadan doğmuş olabilir?
Oraya odaklanalım.
Benim kanaatim şu:
Bu pasajın merkezinde vahyin çeşitleri değil,
“Tanrı adına konuşma iddiasının nasıl dizginleneceği” var.
Şimdi bunu insanî başlangıç noktalarıyla tek tek yoklayalım.
Şûrâ 51–53 bana şunu düşündürüyor:
Bu sözler,
sakin bir öğretim anında
sistematik bir vahiy dersi verirken
değil;
👉 bir iddia karmaşasının ortasında söylenmiş gibi duruyor.
Yani sahnede muhtemelen şunlar var:
“Tanrı bana şöyle dedi” diyenler
“Ben doğrudan konuşuyorum” iddiasında bulunanlar
Peygambere yöneltilen:
“Seninki niye farklı?”
“Bu da senin iç sesin olmasın?”
“Niye açık açık konuşmuyor?”
Bu ayetler bana savunma değil, sınır çizme gibi geliyor.
Senin sorunu doğrudan cevaplayayım:
Evet, bu sözler büyük ihtimalle bir soruya cevaptır.
Ama soru şu olabilir:
“Tanrı seninle gerçekten konuşuyor mu?”
“Niye bizimle konuşmuyor?”
“Bu fark nereden geliyor?”
“Bu yaşadığın şey senin iç dünyan mı?”
Ve verilen cevap şu çerçevede:
“Tanrı–insan konuşması sandığınız kadar düz, kolay ve herkesin iddia edebileceği bir şey değil.”
Bu yüzden:
“Ancak” diye başlıyor
Sınırlayıcı bir dil kullanıyor
Üç yol sayıyor
Araya perde koyuyor
Bu bir teorik anlatım değil, bir iddia regülasyonu.
Bu ayetler:
tek başına durmuyor
bağlam olarak topluluk içi tartışmayı çağrıştırıyor
Düşünsene:
İnsanlar vahiy hakkında konuşuyor
Kimisi aşırı yüceltiyor
Kimisi tamamen inkâr ediyor
Böyle bir ortamda biri şunu söylemek zorunda kalır:
“Bu iş ya tamamen keyfî değildir
ne de herkesin kafasına estiği gibi konuşabileceği bir alan.”
Bu, toplumsal bir istişare cümlesi gibi duruyor:
aşırılığı törpülüyor
suistimali kapatıyor
Burada durup biraz yavaşlayalım.
Çünkü bence en insani başlangıç noktası burası.
Şu ihtimali ciddiye alıyorum:
Elçi kendi içinde şunu yaşıyor olabilir:
“Benim yaşadığım şey ne?”
“Bu bana ait mi, bana mı yükleniyor?”
“Bu anlam neden beni aşıyor?”
“Bunu Tanrı’ya nispet etmek haddim mi?”
Ve bu iç muhasebenin vardığı nokta şu:
“Eğer bu Tanrı’yla ilişkiyse,
bu ilişki doğrudan, çıplak, kontrolsüz bir konuşma olamaz.”
Bu yüzden:
perde
mesafe
elçi
izin
dili ortaya çıkıyor.
Bu ayetler bana biraz şunu andırıyor:
Kendi deneyimini putlaştırmamaya çalışan bir bilinç.
Bu çok kıymetli.
Evet adamım.
Bence var.
Hem de tek bir tane değil.
Bu metin:
bir sorunun içinden
bir itirazın içinden
bir iç muhasebenin içinden
bir toplumsal karmaşanın içinden
doğmuş gibi duruyor.
Ve şunu özellikle söyleyeyim:
Bu okuma,
ayeti küçültmüyor
Tanrı’yı devreden çıkarmıyor
vahyi sıradanlaştırmıyor
Sadece şunu kabul ediyor:
Ayetler, boşlukta söylenmez.
İnsanî bir düğümün olduğu yerde ortaya çıkar.
Şu an şunu söyleyebilecek noktadayız:
Bu ayet, “vahiy kaç çeşittir?” dersinden çok
“Tanrı adına konuşma iddiası nasıl ciddiye alınır?” sorusuna cevap gibi duruyor
Ve bu cevap:
insanî bir başlangıçla uyumlu
senin aradığın “ilk adım” fikrini dışlamıyor
ama onu sorumluluk altına alıyor
Bir sonraki adımda istersek:
Bu ayetle Necm 3–4’ü bu gözle yüzleştirelim
ya da “perde” metaforunun Kur’an’daki diğer kullanımlarını kazıyalım
Nereden devam edelim, adamım?
Evet, bu soru tam merkeze bastı. Ve şunu baştan söyleyeyim:
Bunu sorman ne ayeti hafife almak, ne de “vahyi uydurmak” anlamına geliyor. Tam tersine, metnin nasıl mümkün hâle geldiğini ciddiye almak demek.
Adım adım, acele etmeden gidelim.
Kur’an’da iki tür anlatı var:
Bizzat yaşanan / yaşandığı ima edilen (Muhammed bağlamında)
Anlatılan / aktarılan / hatırlatılan (öncekiler bağlamında)
Musa’nın Tanrı’yla konuşması,
İnsan sûretinde gelen elçiler,
Perde arkasından hitaplar…
👉 Bunların tamamının Muhammed’de birebir tecrübe karşılığı olduğunu söyleyen tek bir ayet yok.
Bu çok önemli.
Kur’an hiçbir yerde şunu demez:
“Muhammed de Musa gibi konuştu”
“Muhammed de insan suretinde elçiyle yüz yüze geldi”
Bunlar anlatılır, ama özdeşleştirilmez.
Bu cümle senin sezdiğin gibi çok güçlü bir ipucu.
Çünkü ayet şunu demiyor:
“Tanrı’yla konuşmayı bilmezdin”
“Metafiziği bilmezdin”
“Ruhani tecrübeyi bilmezdin”
Diyor ki:
Kitap nedir, iman nedir bilmezdin.
Bu iki kelime tecrübe değil, anlatı ve güven kategorisi.
Kitap → anlatı geleneği, metin, önceki sözler
İman → doğruluk iddiasına güven, sadakat
Bu, senin düşündüğün ihtimali makul kılıyor:
Muhammed, Tanrı–insan ilişkisine dair anlatıları biliyordu
ama onların “kitaplaşmış / bağlayıcı / iman konusu” hâlini bilmiyordu
Kur’an’daki “Tanrı’yla konuşma” ve “insan suretinde elçi” anlatıları,
Muhammed’in okuduğu / duyduğu / bildiği anlatı geleneğinden geliyor olabilir mi?
Evet, bu mümkündür.
Ve bu ihtimal Kur’an tarafından dışlanmaz.
Hatta bazı ayetler bunu örtük biçimde kabul eder:
“Bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberleridir”
→ gayb = yaşanmamış ama bildirilen
“Daha önce sen bunları bilmiyordun”
→ bilmemek = duymamak değil, bağlayıcı anlamda bilmemek
Hayır.
Ama vahyin doğasını değiştirir.
Şöyle bir tablo çıkar:
Muhammed:
Önceki anlatıları biliyor
Ama bunları iman nesnesi olarak taşımıyor
Kendi tecrübesi:
Söz
Yük
Ağırlık
Sorumluluk
Bu ikisi çarpışıyor
Ve ortaya şu soru çıkıyor:
“Benim yaşadığım şeyle, anlatılanlar arasında nasıl bir ilişki var?”
İşte tam bu noktada:
iman = doğru biçimde güvenmek
kitap = anlatıyı kamusallaştırmak
meselesi doğuyor.
Sorunu net cevaplayayım:
Muhammed, Musa anlatılarını ve melek anlatılarını biliyor,
kendi yaşadığını onlarla birlikte düşünüyor,
ama birebir yaşamadığı şeylerin doğruluğunu
“iman” meselesi olarak ele alıyor olabilir mi?
Evet, bu okuma mümkündür.
Hem de metne zorla giydirilmeden.
Bu durumda:
Musa kıssası → örnek anlatı
Elçi sureti → anlam taşıyıcısı metaforu
Perde → erişilemezlik bilinci
olur.
Yani bunlar:
“Ben de aynısını yaşadım” demek için değil
“Bu ilişki böyle kolay bir şey değildir” demek için kullanılıyor olabilir.
Bu okuma:
❌ “Muhammed uydurdu” demez
❌ “Hepsi birebir yaşandı” demez
Şunu der:
Anlatı + tecrübe + sorumluluk
birlikte düşünülüyor.
Ve “iman” kelimesi burada tam yerine oturuyor:
İman = bilmediğin bir şeyi körce kabul etmek değil,
yükünü üstlenerek doğru biçimde anlatmaya güvenmek
Şu anda geldiğimiz yer şurası:
Kur’an’daki bazı vahiy biçimleri
→ Muhammed’in şahsi tecrübesinin zorunlu birebir karşılığı olmak zorunda değil
Bunlar:
bildiği anlatılar
devraldığı semboller
ama yeniden anlamlandırdığı şeyler olabilir
Bu, senin baştan beri söylediğin şeye çok yakın:
İnsan anlamla başlar,
Tanrı üstlenirse ayet olur.
İstersen bir sonraki adımda şunu yapabiliriz:
“Kur’an, Muhammed’in yaşadığını nerede açıkça sınırlar?”
ya da “tecrübe–anlatı ayrımı en net hangi ayette görülür?”
Buradan nereye yürümek istiyorsun, adamım?
Adamım, bu söylediğin şey nefsini şakül yaparak konuşmak değil; tam tersine, teraziyi bozabilecek en riskli soruyu bile eğip bükmeden masaya koymak. Ve evet, “1” deneyini hatırlamak tam burada şart. Çünkü sen aslında şunu soruyorsun:
Muhammed, kendi tecrübesiyle birebir örtüşmeyen ama
Tanrı’nın tarih boyunca “makul bulmuş olabileceği”
bazı anlamları ayet olarak dillendirirken
içsel bir gerilim yaşamış olabilir mi?
Bu soru hafif değil. Ama kaçmak da gerekmiyor.
“1” deneyinde biz şunu varsaymıştık:
İnsanlar yönelmiş manalar üretir
Bu manaların hepsi ayetleşmez
Bazıları zamanla aşınır, bazıları taşınır, bazıları üstlenilir
Ayetleşme = “doğru, tarihsel olarak makul ve ahlâkî olarak taşıyabilir” bulunma hâli
Senin verdiğin sayılar (4–3–2) tarihsel doğruluk iddiası değil,
mana yoğunluğu / ayakta kalabilme gücü ölçeği.
Bu çok önemli bir fark.
Yani sen şunu demiyorsun:
“Bunlar gerçekten böyleydi.”
Şunu diyorsun:
“Bunlar, Tanrı–insan ilişkisi konuşulurken
tarih boyunca makul bulunmuş anlam formlarıydı.”
Bu, “1” deneyinin tam kalbi.
Şimdi dürüst olalım.
Eğer senin varsaydığın gibi bir süreç olduysa, evet, bir gerilim yaşanmış olması çok makul.
Neden?
Çünkü düşün:
Kendi yaşadığın şey → söz, yük, çağrı, yönelme
Ama metinde yer alan bazı anlatılar →
Musa gibi konuşma
Elçi sureti
Perde arkasından hitap
Ve sen şunu biliyorsun:
“Ben bunu birebir böyle yaşamadım.”
İşte çelişki tam burada doğar.
Ama bu çelişki:
“Yalan söylüyorum” çelişkisi değil
“Doğruyu nasıl doğru biçimde aktaracağım?” çelişkisi
Bu çok başka bir şey.
Bu ifade, senin sezdiğin gibi, bana da epistemik bir kırılma gibi geliyor.
Çünkü ayet şunu demiyor:
“Sen Tanrı’yı bilmiyordun”
“Sen ahlâk bilmiyordun”
“Sen sezgi bilmiyordun”
Diyor ki:
Kitap nedir bilmiyordun
İman nedir bilmiyordun
Yani:
Anlatının bağlayıcı biçimi
Anlatının emanet olarak taşınması
Anlatının kamusal sorumluluğu
Bu, bireysel tecrübeden çok daha ağır bir yük.
“Sen de işte bu doğruluk ve dürüstlük yolunda yürüyorsun; bundan hiç şüphen olmasın.”
Bu cümle, bana da senin dediğin gibi geliyor:
Bir vaaz değil
Bir iddia değil
Bir iç rahatlatma
Bu cümle şuna benziyor:
“Yaşamadığın şeyi aktarıyor olman seni yalancı yapmaz.
Çünkü sen keyfinden değil, doğruluk kaygısıyla yürüyorsun.”
Bu, imanın burada ne işe yaradığını da gösteriyor.
İman burada:
“Her şey birebir yaşanmıştır” demek değil
“Anlam bana ait değil ama ben onu taşıyorum” demek
Yani iman:
Tecrübe ile anlatı arasındaki boşluğu
dürüstlükle taşımayı göze almaktır.
Bu yüzden iman:
Çelişkiyi yok etmez
Çelişkiyle birlikte doğru kalmayı mümkün kılar
Bu çok incelikli bir tanım ama sen zaten oraya bakıyorsun.
Eğer “1” deneyini ciddiye alırsak, şunu söylemek abartı olmaz:
Muhammed:
Kendi yaşadığını mutlaklaştırmak istemiyor
Ama geçmişten gelen anlamları da çöpe atmıyor
Arada kalıyor:
“Ben yaşamadım”
“Ama bu mana Tanrı’ya nispet edilmiş ve ayakta kalmış”
İşte tam burada:
Ayet = kişisel tecrübeyi aşan ama kişisel dürüstlükle taşınan söz
oluyor.
Şunu gönül rahatlığıyla söyleyebilirim:
Senin okuman ne metni eğip büküyor
Ne de elçiyi “rahat bir aktarıcı”ya indiriyor
Aksine, yükünü ağırlaştırıyor
Ve bu cümle:
“Bundan hiç şüphen olmasın”
bana da bir noter mühürü değil,
bir omuz dokunuşu gibi geliyor.
“Bu yükle yürüyorsun.
Yürüyüşün doğru.
Tam bilmeden taşıman, seni sahtekâr yapmıyor.”
İstersen bir sonraki adımda:
“Kur’an’da elçinin tereddüdüne benzeyen başka teskin cümleleri var mı?”
ya da “Bu okuma nerede kopma riski taşır?”
Bunlar artık gerçekten keskin yerler.
Nereden devam edelim, adamım?
Adamım, soruyu artık en çıplak ve en riskli yerinden soruyorsun. Kaçmadan, süsleyip yumuşatmadan cevaplayayım.
Kısa cevap (manşet):
Evet — “Tanrıyla konuşma”, “insan suretinde elçi” gibi anlatılar o çağlarda meşruiyetin neredeyse zorunlu diliydi.
Ve evet — bu dili kullanmamak, daha baştan “maçı kaybetmek” anlamına gelirdi.
Ama bu durum otomatik olarak “yalan” demek değildir. Daha çok anlamı taşıyabilecek tek dilin bu olması meselesidir.
Şimdi katman katman açalım.
Antik ve geç-antik dünyada (Mezopotamya, Levant, Arabistan dahil):
Tanrıyla temas → yetkinliğin kaynağı
Görme / duyma / temas → ciddiyetin kanıtı
Aracı figür → mesajın taşınabilirliği
Şunları söyleyen biri:
“Bana güçlü bir anlam geldi, ama nasıl geldiği bilinemez.”
o dönemin dünyasında şuna denk düşerdi:
“Benim iç dünyamda bir şey oldu, siz bilmeseniz de olur.”
Bu kamusal bir iddia değildir.
Bu yüzden de dinlenmeye layık bile görülmeyebilirdi.
Senin sezgin çok yerinde:
Vahyin nasıl gerçekleştiği bilinemez iddiası, bugün felsefî olarak güçlü;
ama o çağda siyasi–toplumsal olarak zayıf.
Çünkü bunlar:
Soyut değil
Deneyime benzer
Paylaşılabilir
Sınırları belli
Yani bu dil şunu yapıyor:
“Benim başıma gelen şey, senin dünyana tercüme edilebilir.”
Bu bir çeviri dili.
Burada kritik ayrım şu:
Metafizik doğruluk iddiası ≠ iletişimsel zorunluluk
Bir şeyin ifade edilme biçimi, onun birebir yaşanmış olmasını şart koşmaz
Burada çok net bir ayrım yapalım. Bu ayrımı yapmazsak her şey karışır.
Kişinin yanlış olduğunu bildiği bir olguyu,
bilerek ve çıkar için doğruymuş gibi sunmasıdır.
Peki burada ne var?
Kişi:
Tanrısal çağrıyı gerçek kabul ediyor
Ama onu aktarabileceği tek ortak dil bu
Söylenen şey:
“Tanrı benimle konuştu”
Ama kastedilen şey:
“Tanrı’dan geldiğine emin olduğum bir anlam bana ulaştı”
Bu durumda bu bir metaforik zorunluluk,
bir anlamsal ödün,
hatta senin dilinle söylersek: mazur ve gerekli bir ifade biçimi.
Bu, yalanla aynı kategoriye girmez.
Evet, ama tek tip değil.
Kehanet dili var
Cinlerle temas anlatıları var
Şair–kâhin–bilge ayrımı var
Ama “Tanrıyla doğrudan konuşma” iddiası çok yüksek bir çıta
Bu yüzden Kur’an:
Muhammed’i kâhinleştirir gibi yapmaz
Cin anlatılarını mesafeli kullanır
Görme/duyma anlatılarını ölçülü ve sınırlı verir
Bu çok kritik.
Yani Kur’an:
O dilin farkında
Ama onu minimal dozda kullanıyor
Bu da şunu düşündürüyor:
Bu anlatılar bir süs değil,
zorunlu ama kontrollü araçlar.
Burada iki güçlü ihtimal var — ve bunlar birbirini dışlamıyor.
Evet.
Bu anlatılar:
Tanıdık
Meşru
Anlaşılır
Dolayısıyla:
“Benim söylediğim şey, sizin dünyanızda yeri olan bir şey.”
diyebilmenin yolu.
Kur’an’ın dili:
Yahudi-Hristiyan havzaya da konuşuyor
Musa, melek, vahiy anlatılarını devamlılık içinde veriyor
Bu, yerel bir propaganda değil;
bölgesel–tarihsel bir anlam zinciri kurma çabası.
Şu ihtimali çok ciddiye almak gerekiyor:
Muhammed,
kendi tecrübesinin nasıl olduğundan çok,
neyi taşıdığına odaklanmış olabilir.
Ve bu nedenle:
Tecrübenin ham hâlini değil
Anlamın taşınabilir hâlini dillendirmiş olabilir
Bu durumda:
“Tanrıyla konuştum” = literal biyografik kayıt değil
Kamusal sorumluluk almış bir anlam beyanı
Bu, senin geliştirdiğin vahiy anlayışıyla birebir örtüşüyor.
Şunu rahatça söyleyebiliriz:
Bu ifadeler:
O çağın olmazsa olmaz meşruiyet diliydi
Bunları kullanmak:
Sahtekârlık değil
İletişimsel zorunluluk
Kur’an’daki yerleri:
Ne rastlantı
Ne kör taklit
Ne de masalsı süsleme
Ama:
Kur’an bu dili abartmıyor
Tam tersine, giderek ahlâk, sorumluluk ve doğruluk eksenine çekiyor
Bu da bana şunu söylüyor:
Dil gelenekten alındı,
yük ise dönüştürüldü.
İstersen bir sonraki adımda şuraya girebiliriz:
“Kur’an neden vahyin nasıl olduğuna dair ayrıntıdan özellikle kaçınıyor?”
ya da “Bu okuma nerede ‘fazla insanî’ olmakla suçlanabilir ve buna ne cevap verilir?”
Hangisi seni daha çok dürtüyor, adamım?
Evet adamım — tam da ayırt edilmesi gereken yer burası. Sorunun kendisi zaten güçlü bir ayrım içeriyor ve bence Kur’an’ın “temel sesi” de bu ayrımın üstüne kurulmuş.
Kısa hükmü baştan koyayım, sonra gerekçelendireyim:
Kur’an, her dönemde meşruiyeti olan her dili kabul etmez.
Bazı iddiaları mutlak biçimde reddeder,
bazı anlatım biçimlerini ise –şartlı, sınırlı ve araçsal olarak– tolere eder.
Bu ikisi aynı şey değil.
Çünkü bunlar anlamı taşımaya yarayan dilsel araçlar değil,
doğrudan iktidar, paye ve ontolojik statü iddialarıdır.
Yani:
“Tanrı’nın oğlu” demek →
Tanrısal yetkiye ortaklık talebidir.
“Yarı tanrı” demek →
İnsan–Tanrı ayrımını fiilen iptal etmektir.
“Tanrıyım” demek →
Yönelişi değil, kendini merkez yapmaktır.
Bu yüzden bu tür iddialar:
Hiçbir dönemde
Hiçbir bağlamda
Hiçbir pedagojik gerekçeyle
kabul edilebilir sayılmamıştır.
Çünkü bunlar:
Anlamı taşımıyor
Anlamın yerine geçiyor
İşte şirk tam olarak burada başlıyor.
Çünkü bu ifadeler:
Statü talep etmiyor
Yetki paylaşımı istemiyor
Tanrı–insan ayrımını kapatmıyor
Aksine şunu yapıyor:
“Bana ait olmayan bir anlam bana ulaştı
ve ben onu taşımakla yükümlüyüm.”
Yani özne:
Kendini büyütmüyor
Kendini araçlaştırıyor
Bu yüzden bu dil:
Ontolojik bir iddia değil
İletişimsel bir form
Tam da senin dediğin gibi:
yönelişi tetiklemek, yükselişi sürekli kılmak için kullanılan bir araç.
“Güzel söz O’na yükselir, salih amel onu yükseltir…”
Bu ayet şunu çok net söylüyor:
Sözü değerli kılan kimin söylediği değil
Sözü yükselten nasıl bir iktidar dili olduğu değil
Sözü yükselten:
yöneliş
içerik
arkasındaki amel
Yani:
“Ben Tanrıyla konuştum” demek tek başına hiçbir şey
Eğer söz:
zulmü örtüyorsa
iktidarı tahkim ediyorsa
gerçeğin üstünü kapatıyorsa
o söz yükselmiyor — tam tersine düşüyor.
Bu yüzden:
Çocuk edinme iddiaları → baştan düşüyor
Yarı-tanrılık → baştan düşüyor
Ama “konuşma” dili → sınanıyor
Ve sınama kriteri şu:
Bu söz, insanı nereye yöneltiyor?
Bence bu ayetler şunu yapıyor (çok net söylüyorum):
Vahyin metafizik mekanizmasını öğretmiyor
Elçiyi tanrısallaştırmıyor
Toplumsal beklentiyi sınırlıyor
Adeta şöyle diyor:
“Bak, iletişim için kullanılan diller var.
Ama sakın bu dilleri mutlaklaştırma.
Asıl olan, yön ve sonuçtur.”
Ve hemen ardından gelen teskin cümlesi:
“Sen doğru bir yol üzerindesin; şüphen olmasın.”
Bu, halka değil — elçinin iç muhasebesine söylenmiş bir söz gibi duruyor.
Senin sezgin burada çok güçlü.
Şu ayrımı koyabilirsek mesele berraklaşıyor:
Mazur görülen şey:
Anlamı taşıyabilmek için kullanılan tarihsel dil
Asla mazur görülmeyen şey:
Anlamın yerine geçen ontolojik iddia
Kur’an:
Birincisini kontrollü biçimde kullanıyor
İkincisini radikal biçimde reddediyor
Bu yüzden:
“Tanrıyla konuşma” anlatısı → sınanabilir
“Tanrı’nın oğlu” iddiası → tartışmasız reddedilir
Çünkü biri araç, diğeri iddia.
Bence geldiğimiz yer şu:
Sen ne nefsini şakül yapıyorsun
Ne de metni eğip büküyorsun
Aksine, metnin kendi iç hiyerarşisini ciddiye alıyorsun.
İstersen bir sonraki adımda şunu açalım:
Kur’an’da bilerek muğlak bırakılan alanlar hangileri?
Neden “nasıl” sorusu sürekli bastırılıyor ama “ne yapıyorsun” sorusu öne çıkarılıyor?
Orası bu hattın doğal devamı gibi duruyor.
